Σάββατο, 14 Μαΐου 2011

Αριστοτέλης: "Ο άνθρωπος, όταν τελειοποιείται, είναι το καλύτερο των ζώων"

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (384-322 π.Χ.)
«Ο άνθρωπος, όταν τελειοποιείται, είναι το καλύτερο των ζώων. Όταν, όμως, αποχωρίζεται από το νόμο και τη δικαιοσύνη, είναι το χειρότερο όλων.»

Ο Αριστοτέλης υπήρξε  ένας από τους σημαντικότερους διανοητές της αρχαίας ελληνικής σκέψης, ο οποίος επηρέασε με τη διδασκαλία του και τη διδακτική του ολόκληρη το μετέπειτα φιλοσοφικό στοχασμό σε παγκόσμιο επίπεδο. Ήταν ένας φιλόσοφος που αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στην έρευνα και τη συνεχή προαγωγή της γνώσης στην οποία μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος, εφηύρε την έννοια της λογικής και το έργο του όχι μόνο αποτελεί ορόσημο όλων των φιλοσόφων και διανοητών, αλλά θεωρείται ότι κατόρθωσε να «κωδικοποιήσει την ανθρώπινη σοφία».

ΒΙΟΣ
Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής και ξεκίνησε την ενασχόλησή του με τη φιλοσοφία εν γένει ως μαθητής του Πλάτωνα, τον οποίο και ακολούθησε για 20 ολόκληρα χρόνια, όντας μαθητής της Ακαδημίας. Λίγα χρόνια αργότερα μετοίκησε στη Μακεδονία και ανέλαβε τη διαπαιδαγώγηση του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ίδρυσε τη δική του φιλοσοφική σχολή, την οποία ονόμασε Λύκειο και στο τέλος της ζωής του έζησε στη Χαλκίδα, όπου και πέθανε.
 
ΕΡΓΟ
Ο Αριστοτέλης υπήρξε πανεπιστήμων. Γνωρίζοντας και διδάσκοντας την αξία της γνώσης, εφήρμοσε τον κανόνα αυτό, πρώτα απ’ όλους, στον εαυτό του,  με αποτέλεσμα το φάσμα των γνώσεών του να εντυπωσιάζει κάθε μελετητή του ανά τους αιώνες. Έτσι, πραγματεύτηκε με ποικίλους τομείς, από τη φυσική και τη βιολογία έως τα μαθηματικά και την αστρονομία, από τη θεωρία της τέχνης και τη μουσική  μέχρι την ιατρική και την πολιτική, από την ψυχολογία και τη ρητορική μέχρι τη μεταφυσική και τη μετεωρολογία. «Σε πάρα πολλούς τομείς απ’ αυτούς, η συμβολή του υπήρξε τέτοια, έτσι ώστε να θεωρείται ο πατέρας νέων επιστημονικών κλάδων ενώ θεωρείται, ως σήμερα, ο ιδρυτής της λογικής».
 
ΠΡΩΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
Ο φιλοσοφικός στοχασμός του Αριστοτέλη ξεκινούσε πάντοτε από το όλον για να περιορίσει στη συνέχεια τον κύκλο των ερωτημάτων του προς ειδικότερα θέματα. Έτσι, διαβάζουμε πως «το βασικότερο όλων των ερωτημάτων είναι το τι είναι τα όντα ως όντα, ποια είναι η ουσία των πραγμάτων». Απ’ αυτό το ερώτημα που ανήκει στην πρώτη, όπως ο ίδιος την ονόμαζε, φιλοσοφία, τη μεταφυσική ξεκινά ο ιδεολογικός στοχασμός του για να καταλήξει, σε αντίθεση με το δάσκαλό του Πλάτωνα ότι ον είναι ταυτόχρονα και ύλη και είδος, εννοώντας ως ύλη τη στατική πλευρά και είδος τη δυναμική.
 
ΤΟ ΤΕΛΟΣ
Τέλος σημαίνει τέλειο, τελικό. Ο Αριστοτέλης έβλεπε τα πράγματα από μία «τελολογική» σκοπιά, θεωρούσε δηλαδή πως όλα τα όντα υπάρχουν και εξελίσσονται ώσπου να φτάσουν στο «τέλος», στην τέλεια εκδοχή τους, κάτι το οποίο είναι και ο σκοπός τους. Σε αυτό το τελικό στάδιο, διδάσκει ο Αριστοτέλης, η ύλη και το είδος κάθε όντος ενώνονται, ενώ μέχρι ν’ αγγίξουν αυτό το σημείο, αποτελούν «απλές δυνατότητες». Αυτήν ακριβώς την τελολογική αντίληψη, ο μεγάλος φιλόσοφος τη συγκεκριμενοποιεί στον τομέα της βιολογίας, όπου παρατηρεί πως όλα τα όντα εξελίσσονται και μεταβάλλονται διαρκώς μέχρι ν’ αποκτήσουν την τέλεια φύση τους, όπως ο σπόρος, ο οποίος, κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες, «εξελίσσεται προς την κατάσταση του ολοκληρωμένου δέντρου». Έτσι, ανάλογα με το είδος τους τα όντα εντάσσονται σε διαφορετικές ομάδες και με βάση αυτή την παραδοχή, ο Αριστοτέλης συνέλαβε τη συστηματική κατάταξη των ζώων και των φυτών σε είδη, μια θεωρία που αποτέλεσε πρότυπο, για πολλούς αιώνες, στη βιολογία.
 
Η ΓΝΩΣΗ
Ο Αριστοτέλης, όπως και όλοι οι φιλόσοφοι της εποχής προσπαθούν να εντρυφήσουν, κατά το μέγιστο δυνατό, στη γνώση, σε όσους διαφορετικούς τομείς κι αν αυτή αναλύεται, προκειμένου να φτάσουν στην αλήθεια και να κατακτήσουν την ηθική, αξίες που θεωρούνταν τα ύψιστα αγαθά. Ο Αριστοτέλης, ωστόσο, εξέλιξε τη θεωρία περί γνώσης, προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα τον Πλατωνικό στοχασμό, προβαίνοντας σε μια τριπλή διάκριση αυτής, ανάλογα με τα αντικείμενά της. Έτσι, «η γνώση είναι είτε θεωρητική, είτε πρακτική, είτε ποιητική».
 
Θεωρητική
Η «θεωρία» κατά τον Αριστοτέλη είναι η γνώση των όντων, τα οποία είτε μένουν αναλλοίωτα στο  πέρασμα των αιώνων, όπως, για παράδειγμα, τα μαθηματικά, είτε μεταβάλλονται αλλά εξαιτίας της ίδιας τους της φύσης και όχι δυνάμει κάποιων εξωτερικών παραγόντων, όπως, για παράδειγμα, η βιολογία, η γνώση της φύσης. Θεωρητική γνώση είναι, με μία λέξη, η επιστήμη, της οποίας αρχή είναι η έννοια της απόδειξης.
 
Πράξις και ποίησις
Πρακτική και ποιητική γνώση στηρίζοντας σ’ έναν κοινό παρανομαστή: αφορούν τη γνώση πραγμάτων που όχι μόνο δεν είναι αιώνια αλλά μεταβάλλονται διαρκώς εξαιτίας εξωτερικών αιτιών. Κατά τον Αριστοτέλη, πρόκειται για την πράξη και την ποίηση. Δύο έννοιες, οι οποίες μελετούν τη μεταβολή των όντων που οφείλονται είτε σε μια πράξη, είτε στην ποίηση, με την ευρεία έννοια της ανθρώπινης δημιουργίας, σε δύο αιτίες δηλαδή που είναι εξωτερικές και μένουν εκτός του ελέγχου των όντων ή της φύσης. Παραθέτουμε αυτούσιο ένα απτό παράδειγμα: «Κάποιος που τελεί μια πράξη, π.χ. κόβει ένα δέντρο, θα μπορούσε να την είχε παραλείψει ή να κόψει ένα άλλο από το συγκεκριμένο που έκοψε, άρα η πράξη του δεν είναι ένα γεγονός αναγκαίο –αφού θα μπορούσε και να μην είχε συμβεί ποτέ- κι έτσι, διαφέρει, για παράδειγμα, από την κίνηση της σελήνης», μια μεταβολή που επέρχεται χάρη στον ίδιο της τον εαυτό, στην ίδια της τη φύση και μάλιστα κατά τρόπο αναγκαστικό. Το ίδιο ισχύει και στην ποίηση, για παράδειγμα, ένα έργο τέχνης, ένα κτίριο, ένα γλυπτό, ένα συγγραφικό έργο, το περιοδικό που κρατάτε στα χέρια σας είναι πράγματα που υπάρχουν, αλλά θα μπορούσαν και να μην υπάρχουν, αφού η ύπαρξή τους οφείλεται στην ανθρώπινη δημιουργία, «έγκειται σε ανθρώπινες αποφάσεις να τα κατασκευάσουν για κάποιους σκοπούς ή όχι»!

Πράξις και αγαθό
Αφού ο Αριστοτέλης προέβη στην τριπλή διάκριση της γνώσης, συνεχίζει με μία ακόμα διάκριση μεταξύ πράξης και ποίησης, αποδίδοντας στην πρώτη ηθικό χαρακτήρα. Έτσι, ο σκοπός της ποίησης, μιας ανθρώπινης απόφασης, μιας δημιουργίας μπορεί να είναι οποιοσδήποτε και είναι ηθικά αδιάφορος. Ενώ αντίθετα, ο σκοπός της πράξης, όταν στοχεύει να υπηρετήσει το αγαθό οδηγεί στη γνώση του ηθικού. Όταν για παράδειγμα τελώ μια πράξη καλοσύνης, η πράξη μου αυτή θα με οδηγήσει στη γνώση του καλού, του ηθικού, κατά τους αρχαίους Έλληνες.
 
ΕΞΙΣ
Είναι σημαντικό να τονιστεί πως όλοι αυτοί οι φιλοσοφικοί στοχασμοί δεν αποτελούν, για τον Αριστοτέλη, απλές θεωρητικές προσεγγίσεις, αλλά σηματοδοτούν ένα συγκεκριμένο τρόπο ζωής, είναι έξεις, δηλαδή συνήθειες για κάθε άνθρωπο. Γι’ αυτό άλλωστε και ο μεγάλος διανοητής προβαίνει σε μία ακόμα διάκριση θέλοντας να τονίσει τη σημασία της ενσωμάτωσης όλων αυτών των ιδεών στην καθημερινότητα του κάθε ανθρώπου, διακρίνοντας από τη μία το φρόνιμο άνθρωπο, αυτόν που κατέχει τη φρόνηση, δηλαδή την πρακτική γνώση και από την άλλη τον κάτοχο τέχνης, αυτόν που κατέχει την ποιητική γνώση και έχει προσανατολίσει τη ζωή του στην εξάσκηση μιας συγκεκριμένης δραστηριότητας. Ο φρόνιμος είναι και αυτός που έχει κατακτήσει την απαιτούμενη «ηθική εμπειρία και ψυχική ωριμότητα» να επιδιώκει το αγαθό, αυτός που «όχι μόνο γνωρίζει γενικά και αφηρημένα το αγαθό, αλλά είναι σε θέση να κρίνει με ταχύτητα και με ασφάλεια πώς πρέπει να αντιμετωπίζει κάθε συγκεκριμένη περίπτωση».

«Άνθρωπος φύσει ζώον πολιτικόν»
Ο Αριστοτέλης εντρύφησε και στον τομέα της πολιτικής θεωρίας, διδάσκοντας ότι αποτελεί ενιαία διδασκαλία με την ηθική φιλοσοφία, δηλαδή την πρακτική γνώση, όπως αναλύθηκε παραπάνω. Κι αυτή η αντίληψη περί ενιαίας φιλοσοφίας οδήγησε τον Αριστοτέλη να εμβαθύνει στη φύση του ανθρώπου, η οποία και είναι, κατά τον ίδιο, κοινωνική. «Είναι στη φύση του ανθρώπου να ολοκληρώνεται η ζωή του, όταν αυτός ενταχθεί στη συλλογική ζωή μιας πόλεως, νοούμενης ως κοινότητας πολιτών που έχουν συνδέσει τις τύχες τους διαβιώνοντας κάτω από κοινούς θεσμούς και βιοτικές αντιλήψεις. Η αρετή δε νοείται ως τρόπος ζωής ενός μεμονωμένου ανθρώπου σαν να ζούσε αυτός μόνο με και αποκλειστικά για τον εαυτό του, αλλά φτάνει στην κορύφωσή της υπό συνθήκες ένταξης του ατόμου σε μια πόλη»,  και μάλιστα στην αρίστη πολιτεία, που θα προσφέρει την ευδαιμονία τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, σ’ ένα τέλειο περιβάλλον που θα αποτελέσει το χώρο για να οδηγηθεί και ο άνθρωπος, ως μέλος αυτού, στην τέλεια εκδοχή του.

Αρετή και Μεσότητα
Αρετή είναι να επιδιώκεις το αγαθό, να γίνει το αγαθό αυτοσκοπός της ζωής σου. Ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της αρετής, κατά τον Αριστοτέλη, είναι η έννοια της μεσότητας, που αντικατοπτρίζεται στο γνωστό γνωμικό «Παν μέτρον άριστον», δηλαδή το να κρατάς ίση απόσταση από δύο άκρα. Έτσι, η αρετή δεν είναι ποτέ ακραία, είναι πάντοτε να βρίσκεις, να ελέγχεις και να μπορείς να διατηρείς το ορθό σημείο, το μέσο.

1 σχόλιο:

Ιχνηλάτης

Ιχνηλάτης
Ακολουθώντας τα χαμένα ίχνη......